لوگوی جشنواره وب و موبایل ایران
رنگ پس زمینه:
 
الگوی پس زمینه:
تنظیم مجدد
        ورود به سایت / ثبت نام

        ثبت نام

        ورود به سایت

        ویکی شعر

        RSS

        صفحه اصلی ویکی شعر

        ویرایش شده در تاریخ: 1392/02/07 14:38 توسط host_ayat | برچسب ها: بی شاخه
        به ویکی شعر، دایره المعارف مجازی شعر، خوش آمدید
        تصویر
        این بخش با مشارکت شما می تواند دانشنامه مجازی ارزشمندی برای شعر فارسی باشد

        شما هم می توانید با ایجاد و ارسال مقالات مستند در گسترش این دانشنامه سهیم باشید

        1. شعر
        2. تاریخچه سرایش شعر
        3. دیدگاه ارسطو
        4. دیدگاه‏های سنتی درباره شعر
        5. اختلاف‏ نظر در تعریف شعر
        6. تاریخچه‏ ی شعر پارسی پیش از اسلام
        7. پیدایش شعر پارسی در دوره اسلامی
        8. قالب‏های شعر کهن پارسی
        9. سبک‌های شعر کهن پارسی
        10. شعر جهان







        شعر

        شعر، سروده، چامه یا چکامه یکی از کهن‌ترین گونه‏ های ادبی و شاخه‌ای از هنر می‌باشد. دهخدا در یادداشت‏های خود درباره‏ ی شعر چنین می‏نویسد: «چکامه، چغامه، چامه، نشید، نظام، سخن منظوم، منظومه، قریض. ظاهراً ایرانیان را قِسمی سرود یا شعر بوده و خود آنان یا عرب آن را «هَنَیمَه» می ‏نامیده‏ اند. و قدیم‏ترین شعر ایران که به ‏دست است گاتاهای زرتشت می‏باشد که نوعی شعر هجایی محسوب می‏شود.»

        شاعران و منتقدان، تعریف‏های گوناگون و بی‏شماری درباره ‏ی «شعر» ارایه داده ‏اند. در تعریف ‏های سنتی درباره‏ ی شعر کهن فارسی، ویژگی‏ اصلی شعر را موزون و آهنگین بودنِ آن دانسته‏ اند. در تعریف ‏هایی دیگر، با دانش، فهم، درک، ادراک و وقوف یکی انگاشته شده است. دهخدا در فرهنگ‏ لغت خود به تعاریف علمای عرب نیز اشاره کرده و می‏نویسد: «نزد علمای عرب کلامی را شعر گویند که گوینده‏ ی آن پیش از ادای سخن قصد کرده باشد که کلام خویش را موزون و مقفی ادا کند و چنین گوینده را شاعر نامند ولی کسی که قصد کند سخنی ادا کند و بدون اراده سخن او موزون و مقفی ادا شود او را شاعر نتوان گفت.»

        تاریخچه سرایش شعر

        قدیمی‏ ترین سروده‏ های به جا مانده به وداهای هندوان باستان بازمی‏گردد. از تاریخ سرایش وداها اطلاع دقیقی در دست نیست و تاریخ قدیمی‏ ترین سروده‏ ی ریگ‌ودا را از هزار تا پنج هزار سال پیش از میلاد مسیح پنداشته ‏اند. 1 همان‏گونه که اشاره شد گاتاهای زرتشت نیز از سروده‏ های کهن هستند. دیگر سروده ‏ی قدیمی، گیلگمش نام دارد. حماسه گيلگمش نخستين منظومه‏ ی حماسی جهان است. 2 آن‏جا که تاریخ تمام می‏شود اسطوره آغاز می‏شود؛ حماسه‏ های بزرگ مبتنی بر اسطوره ‏اند و اسطوره‏ های بزرگ بر پایه ‏ی شرایط تاریخی بنا می‏شوند. جهان چندین حماسه‏ ی بزرگ را به خود دیده است:* در یونان؛ ایلیاد و ادیسه‏ ی هومر* در هند؛ مهابهاراتا و رامایانا* در روم؛ انه‌ایید اثر ویرژیل
        • در ایران؛ شاهنامه‏ ی فردوسی
          که تمامی این حماسه ‏ها در بزنگاه‏های خطیری از تاریخ هر ملت ساخته شده‏ اند.» 3
          چینی‏ ‏های باستان نیز به شعر علاقه نشان داده ‏اند و آثاری در این زمینه خلق کرده‏ اند. شی چینگ یا کتاب شعر یا کتاب سرودها، از جمله آثار به جا مانده از چین باستان در زمینه‏ی شعر است. 4

        دیدگاه ارسطو

        در میان منطق‏ دانان و فلاسفه‏ ی قدیم، کسی که به طور مدوّن و مشروح به شعرشناسی منطقی پرداخته، ارسطو است. اگر چه کسانی قبل از او هم چون بقراط، اریستوفانس و افلاطون درباره شعر، سخن گفته‏ اند، اما فن شعر ارسطو تنها رساله مستقل و منطبق بر منهج نقد در این باره می‏ باشد. 5ارسطو نظریه‏ ی ادبی خود را برپایه‏‏ ی «محاکات» (تقلید واقعیت) بنا می‏ کند و سه عنصر وزن(ایقاع)، لفظ و هماهنگی را ارکان شعر و ابزارهای محاکات می‌شمارد. براین اساس، در طبقه‌بندی ارسطو، انواع اصلی شعر، یعنی حماسه، تراژدی، کمدی، و اقسام وابسته به آن مانند آواز دیتیرامب6، موسیقی و شعر غنایی و رقص، همگی در جوهر هنریِ تقلید مشترک‌اند و تمایز آنها از یکدیگر به سبب تفاوت در ابزارهای تقلید(عناصر سه ‏گانه)، مضمون تقلید و شیوه ‏ی تقلید است. 6

        ارسطو در بخشی از توضیحات خود درباره‏ ی ماهیت شعر و عملکرد شاعر چنین می‏گوید:

        «کار شاعر آن نیست که امور را آن چنان که روی داده است به دقت نقل کند، بلکه کار او این است که امور را به روشی که ممکن است اتفاق افتاده باشد، روایت کند. تفاوت شاعر و مورخ در این است که یکی روایت خود را در قالب شعر درآورده است و آن دیگری در قالب نثر، زیرا ممکن است تاریخ هرودت به رشته نظم درآید، اما همچنان تاریخ خواهد بود، شعر ،فلسفی‏ تر از تاریخ است و بیشتر از امر کلی حکایت می‏کند، در صورتی‏ که تاریخ از امر جزیی حکایت می‏ کند. مقصود از امر کلی در شعر این است که شخص چنین و چنان فلان کار یا فلان کار دیگر را به حکم احتمال و یا برحسب ضرورت در شرایط و احوالی خاص انجام دهد. در تاریخ هدف همین است اما امر جزیی، مثلا کاری که شخص معینی چون الکیبیادس کرده است یا ماجرایی برای او اتفاق افتاده است.» 7



        دیدگاه‏های سنتی درباره شعر

        پس از نهضت ترجمه و انتقال نظریه شعری یونانی به حوزه ‏ی اسلامی، رساله‏ های شعری یونانیان موجی از نظری ه‏پردازی را در میان فیلسوفان مسلمان ایجاد كرد؛ چنان كه فارابی، ابن سينا، ابوالبركات بغدادی، ابن رشد و خواجه نصیر طوسی هركدام بخشی از آثارشان را به نظریه ‏ی شعر اختصاص دادند. نظرگاه فيلسوفان از طریق كسانی چون حازم قرطاجنی وارد آثار مدرسه بلاغيون مسلمان هم شد. 8* خواجه نصیرالدین طوسی ملهم از سخن ابن‌سینا در کتاب شفا، به پیروی از ارسطو، شعر را «سخن خیال‏ انگیز که از اقوالی موزون و متساوی ساخته شده باشد» می‌داند. خواجه نصیر در رابطه شعر با موسیقی چنین می‏گوید: «و نظر در وزن حقیقی به حسب ماهیت، تعلّق به علم موسیقی دارد و به حسب اصطلاح و تجربه تعلق به علم عروض دارد. و نظر منطقی خاص است به تخیّل و وزن را از آن جهت اعتبار کند که به وجهی اقتضاء تخیّل کند. پس شعر در عرف منطقی، کلام مخیل است و در عرف متأخران، کلام موزون مقفّی...اما قدما شعر، کلام مخیل را گفته‌اند و اگر چه موزون حقیقی نبوده است و اشعار یونانیان بعضی چنان بوده است و در دیگر لغت قدیم مانند عبری و سریانی و فرس هم وزن حقیقی اعتبار نکرده‌اند.» 9
        • شمس قیس رازی در کتاب المعجم فی معاییر اشعار العجم در تعریف شعر می‏نویسد:
          «بدان که شعر در اصل لغت، دانش است و ادراک معانی به حدس صايب و استدلال راست و از روی اصطلاح سخنی است اندیشیده، مرتب، معنوی، موزون، متکرر، متساوی، حروف آخر آن به یکدیگر ماننده.» 10
        • فارابی درباره شعر دو اثر از خود به جای گذاشته است، یکی مقالة فی قوانین صناعة الشعراء و دیگری کتاب الشعر که آخرین مبحث در جلد اول از مباحث منطقی فارابی است. فارابی می‏گوید:
          «در این مقاله، تنها به آن اقوال و معانی می ‏پردازیم که حکیم (ارسطو) در صناعت شعر اثبات کرده است، بدون این که قصد بیان تمام مطالب را درباره شعر داشته باشیم. زیرا خود حکیم نظراتش را در صنعت مغالطه تکمیل نکرده است (...فضلا عن القول فی صناعة الشعر)» 11

        اختلاف‏ نظر در تعریف شعر

        در حقیقت باید گفت که تعاریف بسیاری در این زمینه وجود دارد که از همان گذشته ‏های دور گاه با هم در تضادند و یکدیگر را نقض می‏کنند. افلاطون، شعر را از جهت اخلاقی زیان‏ آور و ویران‏گر می‏دانست و از دیدگاه معرفت‏ شناسانه آن را دور از حقیقت و فاقد ارزش علمی می‏پنداشت. او ارزش زیبایی‏ شناسانی ادبیات را در نظر نمی‏گرفت یا ناچیز می‏شمرد و به‏ جای آن از دیدگاه ارزش اخلاقی به ادبیات نگاه می‏كرد. ارسطو برای پاسخ دادن به این شبهات و انتقادات، رساله ‏ی فن شعر را به رشته‏ ی تحریر درآورد. از دید ارسطو ادبیات، اعم از نثر و نظم و شعر، همچون سایر هنرهای دیگر، بر مبنای دو شالوده‏ ی اساسی بنیان گرفته است. یكی از این شالوده ‏ها طبیعت تقلیدگر ذهن و روح انسان است و دیگری نیاز طبیعی‏اش به توازن، هماهنگی و ریتم است. ارسطو عقیده دارد كه تكامل هجو‏سرایی منجر به پیدایش سبک و اوزان خاصی در ادبیات شد كه آن را «اوزان ایامبیک» نامیدند و تكامل بعدی آن سبب پیدایش كمدی در ادبیات شد. و تكامل ستایش‏سرایی منجر به «اوزان هروییك» شد كه تكامل بعدی آن به پیدایش حماسه انجامید. و سپس شاخه‏ای از حماسه‏سرایی به گونه‏ای خاص رشد كرد و به پیدایش تراژدی منجر شد. 12

        همان‏طور که اشاره شد، در هر دوره‏ای، شاعران و منتقدان و پژوهش‏گران سعی در ارایه‏ی تعریفی از شعر بوده‏اند و با این‏‏همه تفاوقی کلی بر سر تعریف شعر وجود ندارد.

        کوروش صفوی در گفتگویی به دشواری برای یافتن تعریفی برای شعر اشاره کرده و می‏گوید:سقراط و افلاطون هردو شعر را نتیجه الهام می‌دانستند،اما ارسطو نخستین کسی بود که سعی کرد قواعدی برای ادب و شعر و آفرینش‏های ادبی کشف کند.«بر اساس تعاریف سنتی، «شعر کلامی است مخیل و موزون» و از دید آنها که حضور وزن را در شعر ضروری نمی‌دانند و اصل موزون بودن را از شعر حذف می‌کنند شعر،کلام مخیلی است که متضمن هنجارگریزی‌های شاعرانه است»، اما واقعیت این است که امروز دیگر نمی‌توان «شعر» را به درستی تعریف کرد تا جایی که شاعری چون احمد شاملو معتقد است: «نمی‌توان یک تعریف کلی از شعر به دست داد، تعریفی که بر اساس آن، اثیر الدین اخسیکتی و صائب تبریزی و عارف قزوینی و مهدی حمیدی و اخوان و نیما یوشیج یکجا شاعر شناخته شوند.» 13

        تعریف‌های سنتی درباره‏ ی شعر، اگرچه شرط لازم (حداقل) شعر را در بر دارند، اما شرط کافی (حداکثر) را در بر نمی‌گیرند. یعنی، بیش‌تر ناظر به عناصر صوری و فیزیکی شعر هستند، نه جوهره‌ی درونی و متافیزیکی آن. حقیقت درونی شعر، نه تعریف‌پذیر، نه ترجمه‌پذیر و نه نقدپذیر است. به‏این معنی، شعر خود زندگی یعنی تجربه‌ی زیستن است. پس مانند خود زندگی، مقول به تشکیک و دارای مراتب و مدارج عالی و سافل است، هم شعر شور محض است مثل ترانه‌های فایز دشستانی، هم شعور محض مانند قصاید ناصرخسرو و هم آمیزه‌یی از شور و شعور مانند شعر حافظ. 14

        اما باید دانست که همین کوشش‏ها در راستای تعریف و توصیف شعر، خود باعث پدیدار شدن مکتب‏های گوناگون ادبی شده است. بدیع و بیان، معانی و بلاغت از درون گفتگوهای ادبی سر برون آورده‏اند.15

        تاریخچه‏ ی شعر پارسی پیش از اسلام

        آن‌چه می‌توان گفت و باید گفت این است که شعر ایرانی براساس سندهای موجود به روزگار زردشت می‌کشد و ازگاتاها که سرودهای مذهبی ایران باستان است و در انتساب آن‌ها به زردشت هیچ تردیدی نیست آغاز می‌شود و پس از آن دیگر قسمت‌های اوستاست و منظومه‌های دیگری که به زبان پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی پیدا شده است، مانند درخت آسوریک و یادگار زریران و جاماسب‌نامه. 16

        پیدایش شعر پارسی در دوره اسلامی

        نخستین شاعران پارسی‌سرا (مراد از پارسی در اینجا فارسی دری و در مقابل فارسی میانه است) در دربار یعقوب لیث صفاری پدیدار شدند. اگر چه نمونه‌هایی از شعر به زبان پارسی دری، پیش از این دوران وجود دارد، ولی بررسی آنها مشخص می‌کند که در زمان سروده‌شدنشان شعر پارسی هنوز قوام نیافته‌بود، چرا که وزن آنان به طور مطلق عروضی نیست. در اینجا نمونه‌ای از اینگونه اشعار (که تعدادشان انگشت شمار است) می‌آوریم. این قطعه شعری نگاشته‌شده در آتشکده کرکوی واقع در سیستان است:شعرب|فُرخته باذا روش|خُنیده کرشسپِ هوشب|همی برست از جوش|اَنوش کن می‌انوشب|دوست بَذآگوش|بَذآفرین نهاده گوشب|همیشه نیکی کوش|که دی گذشت و دوشب|شاها خدایگانا|بآفرین شاهیپایان شعر

        محمد سگزی و بسام کورد از نام‌های چند تن از سرایندگان دربار یعقوب است. باید گفت شعر در دوره اسلامی پس از وقفه‏ای چند صد ساله با الفبای عربی پدید آمد.ادبیات فارسی دری بیشتر در مناطق شرقی و شمال شرقی؛ یعنی در سیستان و خراسان و فرارود (ماوراءالنهر) پا گرفت و در دوره سامانی، در قلمرو شعر و نثر استقرار و گسترش یافت. در قلمرو شعر و شاعری، شاعران بزرگی چون رودکی، شهید بلخی، ابوشکور بلخی و اندکی بعد فردوسی نقش‏آفرینی کردند. 17



        قالب‏های شعر کهن پارسی


        سبک‌های شعر کهن پارسی


        شعر جهان

        گونه‌های معروف شعر جهان






        1یادکرد وب|نویسنده=جلالی نائینی، سید محمدرضا |نشانی=http://noorportal.net/90/152/32939/55961.aspx |عنوان=قدیم‏ترین کتاب مقدس قوم آریایی ادبیات مقدس هندو |ناشر=نشریه فکر و نظر شماره 6 و 7 |تاریخ=| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6CydOlnpD | تاریخ بایگانی = ۱۸ دسامبر ۲۰۱۲
        2یادکرد وب|نویسنده=|نشانی=http://www.ibna.ir/vdcjaxe8.uqei8zsffu.txt |عنوان=انتشار برداشتی تازه از گیلگمش |ناشر=خبرگزاری کتاب ایران |تاریخ=1387| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6CydPivfE | تاریخ بایگانی = ۱۸ دسامبر ۲۰۱۲
        3یادکرد وب|نویسنده=مجتبایی، فتح‏الله |نشانی=http://hamshahrionline.ir/details/13856 |عنوان=حماسه و شکوفایی هویت ملی |ناشر=خبرگزاری کتاب ایران |تاریخ=1387| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6CydRBpwq | تاریخ بایگانی = ۱۸ دسامبر ۲۰۱۲
        4یادکرد وب|نویسنده=مبلغى‏آبادانى، عبداللّه |نشانی=http://alaam.tahoor.com/page.php?id=12037 |عنوان=تاریخ ادیان و مذاهب جهان ج. 1 |ناشر=انتشارات منطق (سینا) |تاریخ=1373| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6CydS6xVv | تاریخ بایگانی = ۱۸ دسامبر ۲۰۱۲
        5یادکرد وب|نویسنده = زرین کوب، عبدالحسین |نشانی = |عنوان = یادداشت‏ها و اندیشه‏ ها | ناشر = نشر جاودان | تاریخ= 1362 | صفحه= ص 64
        6یادکرد وب|نویسنده=ارسطو |نشانی=http://www.cgie.org.ir/shavad.asp?id=123&avaid=5179|عنوان=بوطیقا، جلد: 13 |ناشر=مرکز دایره‏المعارف بزرگ اسلامی |تاریخ=1362 |صفحه=ص 64.| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6CydSYGIU | تاریخ بایگانی = ۱۸ دسامبر ۲۰۱۲
        7یادکرد وب|نویسنده=احمدی‏سعدی، عباس |نشانی=http://www.hawzah.net/fa/ArticleView.html?ArticleID=79649&ParentID=82697 |عنوان=جایگاه شعر در منطق(1) |ناشر=پایگاه اطلاع‏ رسانی حوزه |تاریخ=1388| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6CydT0bp3 | تاریخ بایگانی = ۱۸ دسامبر ۲۰۱۲
        8یادکرد وب|نویسنده=زرقانی، سیدمهدی |نشانی=http://www.magiran.com/view.asp?Type=pdf&ID=1034475&l=fa |عنوان=كاركردهای شعر در نظر فیلسوفان مسلمان |ناشر=فصلنامه ادب پژوهی، شماره 19 |تاریخ=| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6CydTXh8I | تاریخ بایگانی = ۱۸ دسامبر ۲۰۱۲
        9یادکرد وب|نویسنده=فشارکی، محمد |نشانی=http://www.noormags.com/view/fa/articlepage/2514/174/text |عنوان=ابتکارات خواجه نصیر در عروض و فنون شعری |ناشر=پایگاه مجلات تخصصی |تاریخ=1381 |صفحه=44| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6CydTvG0d | تاریخ بایگانی = ۱۸ دسامبر ۲۰۱۲
        10یادکرد وب|نویسنده = شمس قیس رازی |نشانی = |عنوان = المعجم فی معاییر اشعارالعجم | ناشر = انتشارات زوار | تاریخ= 1373 | صفحه= 169
        11یادکرد وب|نویسنده=احمدی‏سعدی، عباس |نشانی=http://www.hawzah.net/fa/ArticleView.html?ArticleID=79649&ParentID=82697 |عنوان=جایگاه شعر در منطق(1) |ناشر=پایگاه اطلاع‏ رسانی حوزه |تاریخ=1388| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6CydV0wDu | تاریخ بایگانی = ۱۸ دسامبر ۲۰۱۲
        12یادکرد وب|نویسنده = عاطف راد، مهدی |نشانی = http://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=127075 |عنوان = نقد ادبی از دیدگاه ارسطو | ناشر = تارنمای تبیان | تاریخ= 1389
        13یادکرد وب|نویسنده=صفوی، کوروش |نشانی=http://www.noormags.com/view/fa/articlepage/31120/23/text |عنوان=شعر و نظام‏های انگیخته زبانی (شعر از دیدگاه زبان‏شناسی) |ناشر=نشریه فرهنگ و هنر |تاریخ=خرداد و تیر 1378 - شماره 3| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6CyddvO8s | تاریخ بایگانی = ۱۸ دسامبر ۲۰۱۲
        14یادکرد وب|نویسنده=امین، سیدحسن |نشانی=http://www.noormags.com/view/fa/articlepage/28774/28/text |عنوان=تعریف شعر |ناشر=نشریه زبان و ادبیات |تاریخ=1387 - شماره 50| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6CydeZ6Ep | تاریخ بایگانی = ۱۸ دسامبر ۲۰۱۲
        15یادکرد وب|نویسنده=مجیب، مهرداد |نشانی=http://www.8am.af/index.php?option=com_content&view=article&id=12036:1389-03-08-18-03-16&catid=99:1388-09-04-03-03-38&Itemid=541pid=127075 |عنوان=چرا تعریف شعر دشوار است؟ |ناشر=روزنامه‏ی 8 صبح |تاریخ=1389| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6CydfXXBk | تاریخ بایگانی = ۱۸ دسامبر ۲۰۱۲
        16یادکرد وب|نویسنده=شفیعی کدکنی، محمد رضا |نشانی=http://www.noormags.com/view/fa/articlepage/467926 |عنوان=کهن‌ترین نمونه‌ی شعر فارسی یکی از خسروانی‌های بار بد |ناشر=نشریه زبان و ادبیات شماره 62 |تاریخ=1388| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6Cydfv3T2 | تاریخ بایگانی = ۱۸ دسامبر ۲۰۱۲
        17یادکرد وب|نویسنده = شمیسا، سیروس |نشانی = |عنوان = انواع ادبی (ویرایش سوم) | ناشر = انتشارات فردوس | تاریخ= چاپ نهم، 1381
        18یادکرد وب|نویسنده=|نشانی=http://www.tahoordanesh.com/page.php?pid=14806 |عنوان=مقدمه سبک شناسی(1)|ناشر=دایره‏المعارف طهور|تاریخ=| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6CydgjMYE | تاریخ بایگانی = ۱۸ دسامبر ۲۰۱۲