بیار جام ای ساقی

شاعر: سید علی میرافضلی

09 اردیبهشت 1389 | 1078 | 0

 

خون شد جگرم، بیار جام ای ساقی

کین کار جهان دم است و دام، ای ساقی

می ده که گذشت عمر و بگذاشته گیر

روزی دو سه نیز، والسلام ای ساقی!

                                                عطار نیشابوری.

 

تماشای جهانی که یک‌سره بر فریب و فسون استوار است، جز رنج دل و خون جگر چه حاصلی در بر دارد؟ مهلت آدمی درین خاکدان اندک و به یک چشم بهم زدنی، بانگ الرحیل سر می‌دهند. عمر به رفتن شتاب دارد و باقی مانده زندگانی را نیز باید رفتنی پنداشت. در چنین منظری از جهان، چه باید کرد جز غنیمت شمردن لحظات شتابنده و شاد داشتن خاطر خود؟ چه باید کرد جز آنکه در دامن کسی بیاویزیم که از نور درون خود سیراب‌مان کند؟ آنکه ساقی می‌نامندش، کیست جز آنکه زخم‌های ما را مرهمی است و رنج‌های ما را پایانی؟

..

همان‌طور که پیش ازین گفتیم، عطار نیشابوری یکی از ارکان رباعی پارسی است، هم از لحاظ کمیت رباعیاتش (2200 رباعی) و هم از جنبه کیفی. عطار پیر در واپسین سال‌های عمرش رباعیات خود را گردآورد و آن مجموعه را مختارنامه نام نهاد. مرحوم زرین‌کوب ازین کار عطار در شگفت بود و بر این عارف عاشق نمی‌پسندید که پیرانه سر دست در کار گردآوردن رباعیاتش شود که بوی خوش‌باشی و سرگشتگی و عاشقی از بعضی فصول آن بلند است. ازین رو، در صحت انتساب همه یا بخشی از رباعیات این مجموعه به عطار، تردید کرد. اما گواهی‌های تاریخی چیزی نیست که با این قبیل پرسش‌ها بتوان آنها را نادیده گرفت. علت گرایش عطار به رباعی در سال‌های پایانی عمر چند چیز می‌تواند باشد: نخست آنکه، مرگ را نزدیک می‌دید و ثانیه‌ها را در گذر، و درین موقعیت، چه دستاویزی بهتر از رباعی که در فرصتی اندک، مجال درد دل گفتن را فراهم می‌آورد. دیگر، کم‌حوصلگی ناشی از پیری که فرصت پرداختن به مثنوی‌های بلند و قصاید طولانی و حتی غزل‌های چندین بیتی را از آدم می‌گیرد. سوم، مرور کردن خاطرات زندگانی که هر بخش آن در یک گروه از رباعیات منعکس است. و چهارم، اصرار دوستان که ازو می‌خواستند رباعیات پراکنده‌اش را سامانی دهد (رک. مقدمه مختارنامه).

..

عطار، 13 رباعی با ردیف «ای ساقی» دارد. تعدادی ازین رباعیات در منابع به خیام هم نسبت یافته است. تا پیش از عطار رباعیات انگشت‌شماری با این ردیف موجود بود. یکی از آنها، رباعیی است که به دو تن از شاعران همشهری او منسوب است (امیر معزی نیشابوری و عمر خیام):

زاهد نکند به زهد سود ای ساقی

زیرا که قدر عمل نمود ای ساقی

پر کن قدح نبید زود ای ساقی

کاندر ازل آنچه بود، بود ای ساقی!

 

با این حساب، شاعران نیشابور را می‌توان بنیانگذار ساقی‌نامه در رباعی فارسی دانست. در طربخانه 9 رباعی با ردیف «ای ساقی» به اسم خیام نقل شده که احتمالاً هیچ کدام از آنها از خیام نیست. این قبیل رباعیات، در ردیف رباعیات خیامانه در زبان پارسی، جایگاه خاصی دارد. در دوره بازگشت، در رباعیات شاعران این مکتب لااقل یک رباعی با ردیف «ای ساقی» یافت می‌شود. اهلی شیرازی (متوفی 942 ق) مجموعه‌ای از 101 رباعی دارد با عنوان «ساقی‌نامه» و طرفه آنکه، در هیچ کدام ازین رباعیات، رباعیی با ردیف مورد نظر یافت نمی‌شود. علت آن هم این است که شاعر الزام داشته که رباعی خود را با خطاب «ساقی!» آغاز کند و در نتیجه، جایی برای آوردن آن در موضع ردیف نبوده است.

..

در رباعی عطار، عبارت «والسلام» در مصراع چهارم، واقعیت دهشتناک مرگ را کاملاً ملموس ساخته و تقاضای شاعر را برای دریافت باده، یک ضرورت انکارناپذیر جلوه داده است. البته از یاد نباید برد که رباعی بالا، در شمار رباعیات برتر عطار نیست. اما از جمله رباعیات تأثیرگذار اوست، چه در ذهن خواننده و چه در شاعران بعد ازو.

..

یادآوری: در گاه‌شمار پارسی، روز 25 فروردین به عنوان روز بزرگداشت عطار نامیده شده است.

 

 

خون شد جگرم، بیار جام ای ساقی

کین کار جهان دم است و دام، ای ساقی

می ده که گذشت عمر و بگذاشته گیر

روزی دو سه نیز، والسلام ای ساقی!

                                                عطار نیشابوری.

 

تماشای جهانی که یک‌سره بر فریب و فسون استوار است، جز رنج دل و خون جگر چه حاصلی در بر دارد؟ مهلت آدمی درین خاکدان اندک و به یک چشم بهم زدنی، بانگ الرحیل سر می‌دهند. عمر به رفتن شتاب دارد و باقی مانده زندگانی را نیز باید رفتنی پنداشت. در چنین منظری از جهان، چه باید کرد جز غنیمت شمردن لحظات شتابنده و شاد داشتن خاطر خود؟ چه باید کرد جز آنکه در دامن کسی بیاویزیم که از نور درون خود سیراب‌مان کند؟ آنکه ساقی می‌نامندش، کیست جز آنکه زخم‌های ما را مرهمی است و رنج‌های ما را پایانی؟

..

همان‌طور که پیش ازین گفتیم، عطار نیشابوری یکی از ارکان رباعی پارسی است، هم از لحاظ کمیت رباعیاتش (2200 رباعی) و هم از جنبه کیفی. عطار پیر در واپسین سال‌های عمرش رباعیات خود را گردآورد و آن مجموعه را مختارنامه نام نهاد. مرحوم زرین‌کوب ازین کار عطار در شگفت بود و بر این عارف عاشق نمی‌پسندید که پیرانه سر دست در کار گردآوردن رباعیاتش شود که بوی خوش‌باشی و سرگشتگی و عاشقی از بعضی فصول آن بلند است. ازین رو، در صحت انتساب همه یا بخشی از رباعیات این مجموعه به عطار، تردید کرد. اما گواهی‌های تاریخی چیزی نیست که با این قبیل پرسش‌ها بتوان آنها را نادیده گرفت. علت گرایش عطار به رباعی در سال‌های پایانی عمر چند چیز می‌تواند باشد: نخست آنکه، مرگ را نزدیک می‌دید و ثانیه‌ها را در گذر، و درین موقعیت، چه دستاویزی بهتر از رباعی که در فرصتی اندک، مجال درد دل گفتن را فراهم می‌آورد. دیگر، کم‌حوصلگی ناشی از پیری که فرصت پرداختن به مثنوی‌های بلند و قصاید طولانی و حتی غزل‌های چندین بیتی را از آدم می‌گیرد. سوم، مرور کردن خاطرات زندگانی که هر بخش آن در یک گروه از رباعیات منعکس است. و چهارم، اصرار دوستان که ازو می‌خواستند رباعیات پراکنده‌اش را سامانی دهد (رک. مقدمه مختارنامه).

..

عطار، 13 رباعی با ردیف «ای ساقی» دارد. تعدادی ازین رباعیات در منابع به خیام هم نسبت یافته است. تا پیش از عطار رباعیات انگشت‌شماری با این ردیف موجود بود. یکی از آنها، رباعیی است که به دو تن از شاعران همشهری او منسوب است (امیر معزی نیشابوری و عمر خیام):

زاهد نکند به زهد سود ای ساقی

زیرا که قدر عمل نمود ای ساقی

پر کن قدح نبید زود ای ساقی

کاندر ازل آنچه بود، بود ای ساقی!

 

با این حساب، شاعران نیشابور را می‌توان بنیانگذار ساقی‌نامه در رباعی فارسی دانست. در طربخانه 9 رباعی با ردیف «ای ساقی» به اسم خیام نقل شده که احتمالاً هیچ کدام از آنها از خیام نیست. این قبیل رباعیات، در ردیف رباعیات خیامانه در زبان پارسی، جایگاه خاصی دارد. در دوره بازگشت، در رباعیات شاعران این مکتب لااقل یک رباعی با ردیف «ای ساقی» یافت می‌شود. اهلی شیرازی (متوفی 942 ق) مجموعه‌ای از 101 رباعی دارد با عنوان «ساقی‌نامه» و طرفه آنکه، در هیچ کدام ازین رباعیات، رباعیی با ردیف مورد نظر یافت نمی‌شود. علت آن هم این است که شاعر الزام داشته که رباعی خود را با خطاب «ساقی!» آغاز کند و در نتیجه، جایی برای آوردن آن در موضع ردیف نبوده است.

..

در رباعی عطار، عبارت «والسلام» در مصراع چهارم، واقعیت دهشتناک مرگ را کاملاً ملموس ساخته و تقاضای شاعر را برای دریافت باده، یک ضرورت انکارناپذیر جلوه داده است. البته از یاد نباید برد که رباعی بالا، در شمار رباعیات برتر عطار نیست. اما از جمله رباعیات تأثیرگذار اوست، چه در ذهن خواننده و چه در شاعران بعد ازو.

..

یادآوری: در گاه‌شمار پارسی، روز 25 فروردین به عنوان روز بزرگداشت عطار نامیده شده است.

 



نظرات

 



 
در حال حاضر هیچ نظری ثبت نشده است. شما می توانید اولین نفری باشید که نظر می دهید.