بازگشت به شاخه والد: شعر مذهبی- شعر ولایی

شعر امام حسین علیه السلام

دفتر شعر

این لف و نشر یک دست، کار بزرگ عشق است

خورشید در تنور است، مهتاب در عماری
ای آسمان بی یار، بنشین به سوگواری
 
از دست عشق رفتند، آب آوران بی دست
افسوس برنیامد دستی برای یاری
 
این لف و نشر یک دست، کار بزرگ عشق است
-لیلا و بی قراری، مجنون و نی سواری-
 
باور نمی کنم تیغ این شعر را سروده است:
-دشتی ستاره باران، دشتی بنفشه کاری-
 
عمری است چون سپیدار، از ناخنان آن یار
مانده است بر تن من، زخمی به یادگاری:
 
«ای گنج نوشدارو، بر خستگان نظر کن
مرهم به دست و ما را، مجروح میگذاری»


13 آبان 1393 1709 1

جز تشنگی انگار نمانده است حبیبی

پیچیده در این دشت عجب بوی عجیبی
بوی خوشی از نافه ی آهوی نجیبی
 
یا قافله ای رد شده بارش همه گلبرگ
جامانده از آن قافله عطر گل سیبی
 
کی لایق بوی خوشی از کوی بهشت است 
جانی که ازاین عطر نبرده است نصیبی
 
این گل، گل صدبرگ، نه هفتاد و دو برگ است 
لب تشنه و تنهاست چه مضمون غریبی
 
پیران همه رفتند جوانان همه رفتند
جز تشنگی انگار نمانده است حبیبی
 
گاهی سر نی بود و زمانی ته گودال 
طی کرد گل من چه فرازی چه نشیبی!


13 آبان 1393 1348 0

پیچیده شمیمت همه جا، ای تن بی سر!

 

بگذار که این باغ، درش گم شده باشد
گل ‌های ترَش، برگ و برش، گم شده باشد
 
جز چشم به راهی، به چه دل خوش کند این باغ؟
گر قاصدک نامه برش گم شده باشد
 
باغ شب من کاش درش بسته بماند
ای کاش کلید سحرش گم شده باشد
 
بی اختر و ماه است دلم؛ مثل کسی که
صندوقچه ی سیم و زرش گم شده باشد
 
شب تیره و تار است و بلادیده و خاموش
انگار که قرص قمرش گم شده باشد
 
چاهی ست همه ناله و دشتی ست همه گرگ
خواب پدری که پسرش گم شده باشد
 
 
آن روز تو را یافتم افتاده و تنها
در هیبت نخلی که سرش گم شده باشد
 
پیچیده شمیمت همه جا، ای تن بی سر!
چون شیشه ی عطری که درش گم شده باشد


12 آبان 1393 5176 4

گوش کن؛ انگار نجوا مي کند معبود با او

 

کيست اين؟ آواي کوهستاني داوود با او
هُرم صدها دشت با او، لطف صدها رود با او
 
نيزه نيزه زخم با او، کاسه کاسه داغ با من
چشمه چشمه اشک با من، خيمه خيمه دود با او
 
اي نسيم! آهسته پا بگذار سوي خيمه گاهش
گوش کن؛ انگار نجوا مي کند معبود با او
 
هرکه امشب تشنگي را يک سحر طاقت بيارد،
مي گذارد پا به يک درياي نامحدود با او
 
همرهان بار سفر بر بسته اند انگار و تنها
تشنگي مانده ست در اين ظهر قيراندود با او
 
از چه ـ اي غم!ـ قصّه ي تنهايي اش را مي نگاري؟
او که صدها کهکشان داغ مکرّر بود با او
 
صبح فردا، کوهساران شاهد ميلاد اويند
سرخي هفتاد  و يک خورشيد خون آلود با او 


12 آبان 1393 1113 0

بردیم لب خشک تو را پاک ز خاطر

خود گرچه شبیهند به هم هر دو به ظاهر
با هیچ فسونی نشود شیشه، جواهر
 
ما هر دو به یک خیمه؟ چه اندیشه ی کالی!
فرق است میان من غایب، توی حاضر
 
دردا! لب ایوان تو ناپاک نشستیم
بردیم لب خشک تو را پاک ز خاطر
 
برخیز و عصایت را شمشیر کن ای عشق!
وحشت نکن از همهمه ی این همه ساحر
 
عشق است که کرده ست در این صحن تحصّن
عشق است که گشته ست در این شهر مجاور
 
با عشق میسر بشود هرچه محال است
با عشق محال است که بی کس شوی آخر
 
ظاهر چو شود عشق، مقابل بنشیند
با اصغر شش ماهه، حبیب بن مظاهر
 
دردا! لب ایوان تو ناپاک نشستیم
بردیم لب خشک تو را پاک ز خاطر


10 آبان 1393 1130 0

تا نام حسین بر لب ماست بیا

 
تا بر سر ما سايه ي مولاست بيا
تا در دل ما روضه ي زهراست بيا
 
حالا که قرار است بيايي اي مرگ!
تا نام حسين بر لب ماست بيا
 


08 آبان 1393 1428 0

کاروان جاری است در تاریخ


کاروان، کاروان شور آور
کاروان، اشتیاق، سرتاسر

همه در حالت سفر از خود
همه بی تاب چون نسیم سحر

همه دلباخته چو پروانه
همه بر پای شمع، خاکستر

پدران از تبار ابراهیم
مادران از قبیله ی هاجر

عارفان قبیله ی عرفات
شاعران عشیره ی مشعر

هر یکی در مقام خود ساقی
هر یکی در مرام خود ساغر

سروهایی به قامت طوبی
چشمه هایی به پاکی کوثر

هم رکاب حماسه های عظیم
در گذر از هزار و یک معبر

در دل و جان کاروان اکنون
می تپد این نهیب، این باور:

نکند شوکران شود معروف!
نکند نردبان شود منکر!

مَرحبا بر سلاله ی زهرا
هان! فَصَلِّ لربّک وَانحَر
::
می سزد حُسنِ مطلعی دیگر
وقت وصف عقیله شد آخر

در نزولش ز منبر ناقه
خطبه خوانِ حماسه، آن خواهر

شد عصا شانه ی علی اکبر
پای عباس، پله ی منبر

سرزمین، سرزمین گل ها بود
پهنه ی عشق! وه چه پهناور!
::
شد پدیدار صحنه ای دیگر
کشتی نوح بود و موج خطر

ناگهان در هجوم باد خزان
کنده شد برگه هایی از دفتر!

کاش دستان باد می شد خشک
کاش می شد گلوی گل ها تر!

کیست مردی که می رود میدان
که ندارد به جز خودش لشکر؟!

ترسم این داغ شعله ور گردد
مثل آتش که زیر خاکستر...

آه! از زین روی زمین افتاد
پاره ی جان احمد و حیدر

وَ زَنی روی تلّ برای نبی
صحنه را می شود گزارش گر

که بیا جای بوسه های شما
شده سرشار بوسه ی خنجر!

می بَرَند از تن عزیز تو جان
می بُرند از تن حسین تو سر

آن طرف صحنه ی شگفتی هست
نه! بسی صحنه هست شرم آور

رفته از پای دختران خلخال
رفته از دست مادران زیور!
::
کاروان می رود به کوفه و شام
کاروان می رود به مرز خطر

کاروان می رود ولی خالی است
جای عباس و قاسم و اکبر

کاروان جاری است در تاریخ
کاروان باقی است تا محشر...

 



08 آبان 1393 1910 0

احساس می‌ کنی که زمین، آسمان شده ست

آن باد داغ‌ دیده دوباره وزان شده ست
این خاک زخم‌ خورده، پریشان از آن شده ست
 
آتش به عمر معرکه‌ گیران ماتمت!
انگار باز مرثیه ‌ی آب، نان شده ست
 
نامت چه کرده - مولا!- با بغض واژه ‌ها؟
کاین‌ گونه خون ز دیده ‌ی شعرم روان شده ست...
 
مبدأ: مدینه
مقصد: کوفه
مگر دلی
نامه نوشته، با دل تو هم ‌زبان شده ست؟
 
از: کوفیان
به: پور رسول خدا، حسین
- مولا بیا!
نه! کوفه مگر مهربان شده ست؟!
 
مولا میا! به غربت آیینه‌ ها قسم!
آه از غمی که شادی آهنگران شده ست!
 
حرکت... ادامه... کرب و بلا... چند آه بعد
احساس می‌ کنی که زمین، آسمان شده ست
 
ای نقطه! حرف! واژه! قلم! دل!... وضو بگیر!
روز دهم...
- امام شهیدان! اذان شده ست
 
قد قامتت بلند که: اینک نماز ظهر!
جمعی نگاه‌ دار تو ای راز سر به مهر!
 
آنک قیام خون خدا میر ماست این
 
- الله اکبر!
آری، تکبیر ماست این
چشمان او تلاوت آیات مکی‌اند
 
- الحمدُ...
شکر! - کرب و بلا !- میر ماست این
اکبر... رکوع... هان! به کمان‌دارها بگو
 
ای داغ بر جبین شما! تیر ماست این
بوی قیام می‌دهد این سجده، گوش کن...
 
- سبحان ربّی...
اشک نه! شمشیر ماست این
برخیز اگرچه تشنه...
 
- بحول ِ...
خدای من!
دریا شده فرات؟...
نه! تصویر ماست این
 
عباس را ببین چه قنوتی گرفته است...!
شمشیرشان کجاست؟ علم‌ گیر ماست این
 
تیر سه‌ شعبه نیست که از خیمه می‌رسد
شور دعای کودک بی شیر ماست این
 
ای نعل ‌های نو! همه تن در تشهّدیم
سر...
- السلامُ...
نیزه!...
تقدیر ماست این
 
بعد از نماز ظهر تو، «تعقیب»دیدنی است
هنگام عصر، بوی خوش سیب دیدنی است
 
...
 
روشن ‌ترین دمی که خدا آفرید بود
روزی که شب دوباره شبیهش ندید بود
 
لب تشنه بود قبله؛ عدو، دائم‌ الوضو
جز این از آن شقاوت کوفی بعید بود...
 
بعد از نماز ظهر وَ پیش از امام عصر
جانی که میهمان خدا شد «سعید»بود
 
جسمی پر از نشانه‌ ی ایمان و کفر داشت
رویش اگرچه سرخ، در آن دم سپید بود
 
بر دل - دلیر- آن‌ که از این دست، پا گذاشت
بر تن - فروتن- آن‌ که چنین خط کشید بود
 
«عَمرو بن قرظه» نیز در آشوب اشقیا
با عشق ایستاد... که او هم سعید بود
 
دلدار در تشهد و دل در شهادتین...
این واپسین ترنّم چندین شهید بود
 
راوی به کوری همه‌ ی تیرها نوشت:
چشم امام ، بدرقه ‌شان کرد تا بهشت


05 آبان 1393 1683 0

از راه می رسند خبرهای نو به نو


::
پروازهای تازه و پرهای نو به نو
معراج واژه ها و سفرهای نو به نو

در کعبه جلوه ای است که حتی کبوتران
احرام بسته اند ز پرهای نو به نو

بشتاب تا سپیده که همراه آفتاب
از راه می رسند خبرهای نو به نو

با آنکه باغ دل، تر و تازه است در بهار
گل می کنند تازه و ترهای نو به نو

جان می دهیم در پی جان های دم به دم
سر می دهیم در پی سرهای نو به نو

گل می کنیم در تبِ آتش، خلیل وار
بر دوش می نهیم تبرهای نو به نو

بی هر هراس با لحظات حماسه ساز
پل می زنیم سمت خطرهای نو به نو

از شعله ها دوباره به پرواز آمدند
ققنوس های فتح و ظفرهای نو به نو

غرقیم در حسین که دریای عزتش
خالی نمی شود ز گهرهای نو به نو

 



04 آبان 1393 1105 0

انتخاب عشق ناگاه است می دانی چرا؟

از زمین تا آسمان آه است می دانی چرا؟

یک قیامت گریه در راه است می دانی چرا؟

 

بر سر هر نیزه خورشیدی ست یک ماه تمام

بر سر هر نیزه یک ماه است می دانی چرا؟

 

اشهد ان لا...شهادت اشهد ان لا ...شهید

محشر الله الله است می دانی چرا؟

 

یک بغل باران الله الصمد آورده ام

نوبهار قل هوالله است می دانی چرا؟

 

راه عقل از آن طرف راه جنون از این طرف

راه اگر راه است این راه است می دانی چرا؟

 

از رگ گردن بیا بگذر که او نزدیک توست

فرصت دیدار کوتاه است می دانی چرا؟

 

از کجا معلوم شاید ناگهانت برگزید

انتخاب عشق ناگاه است می دانی چرا؟

 

از محرم دم به دم هر چند ماتم می چکد

باز اما بهترین ماه است می دانی چرا

 



04 آبان 1393 1989 0

تازه آغاز حيات است شهيد تو شدن

روز و شب در دل دريايى خود غم داريم
اشک، ارثى ست که از حضرت آدم داريم

شادى هر دو جهان در دل ما پنهان است
تا غمت در دل ما هست، مگر غم داريم؟

گاه در هيأت رعديم و پر از طوفانيم
گاه در خلوت خود بارش نم نم داريم

تازه آغاز حيات است شهيد تو شدن
ما فقط غمزه ى چشمان تو را کم داريم

عقل در دايره ى عشق تو سرگردان است
عقل و عشق است که در ذکر تو باهم داريم

در قيامت دل ما در پى قدقامت توست
ما چه کارى به بهشت و به جهنم داريم ؟!

خنده ات جنت و اخم تو عذابى ست اليم
خوف داريم اگر از تو، رجا هم داريم
::

از ازل شور حسين بن على در سر ماست
تا ابد در دل خود داغ محرم داريم



03 آبان 1393 1068 0

فرات پيرهنش بود و آسمان کفنش


يکي ز خيل شهيدان گوشه ي چمنش
سلام ما برساند به صبح پيرهنش

کسي که بوي هو العشق مي دهد نفسش
کسي که عطر هواللّه مي دهد دهنش

کسي که بين من و عشق هيچ حايل نيست
کسي که نسبت خوني ست بين عشق و منش

به غير زخم کسي در رکاب او ندويد
و گريه هاي خدا مانده بود و عطر تنش

تمام دشت پر از زخم ها ي عطشان بود
فرات پيرهنش بود و آسمان کفنش

فرشته گفت ببينيد! اين چه آينه اي ست
چه قدر بوي هو النور مي دهد سخنش

فرشته گفت ببينيد! عرشيان ديدند
سري جدا شده لبخند مي زند بدنش

به زير تيغ ، تنش تکّه تکّه قرآن شد
مدينه مولد او بود و کربلا وطنش

يکي ز گوشه نشينان زخم روشن او
سلام ما برساند به شام پيرهنش



30 مهر 1393 1333 1

دفتر گریه را می گشایم...


بار دیگر دل من هوایی ست
چون کبوتر به فکر رهایی ست
اوج فریاد در بی صدایی ست
"گرچه نی شروه خوانی جدایی ست
شور و حال دلم نینوایی ست"

بس که مرثیه خواندم برایش
گریه شد همدمش، آشنایش
زخمه دارد سکوت صدایش
"می چکد خون زِ نی ناله هایش
پرده های دلم نینوایی ست"

داشت از حال میخانه می گفت
از پریشانی شانه می گفت
از غزل های پروانه می گفت
"آن که با ما طبیبانه می گفت
چاره ی درد عاشق رهایی ست"

زندگی می کند چون دراویش
کار خود را چنین می برد پیش
آن که آیینه کرده هواییش
"دل ز خود برد و شد عاشق خویش
بس اداها که در دلربایی ست"

گریه در این حوالی مرا بس
چشمه چشمه زلالی مرا بس
کوزه های سفالی مرا بس
"عطر گل های قالی مرا بس
بوی این بوریاها ریایی ست"

گریه مهمان هر محفل ماست
هر حسینیه ای منزل ماست
روضه هایش در آب و گل ماست
"داغی از کربلا بر دل ماست
فطرت لاله ها کربلایی ست"

دفتر گریه را می گشایم
من زمین خورده ی انزوایم
مانده بر ابرها جای پایم
"بس که در حسرت لاله هایم
دست و پای خیالم حنایی ست"

 

تضمین غزلی از محمدعلی مجاهدی



30 شهریور 1393 1753 1

برای سرودنت

لب این حوض می نشینم
چنگ آبی بر می دارم
و به آن زل می زنم
وقتی بهانه ای ندارم
برای سرودنت


19 مرداد 1393 1931 0

مرگي «چنين ميانه ي ميدانم آرزوست»

اما سفر براي ابد بود و شعر هم ـ
بايد سروده مي شد، بي هيچ بيش و کم
 
پس صبح صلح، شب شد و تقدير اين سفر
با جنگ خورد فاجعه در فاجعه رقم
 
شاعر شنيد: «کيست که ياري کند مرا؟»
پس با قلم نوشت: «منم آن...» که لاجرم ـ
 
شمشيرها کشيده شدند و به خاک ريخت
واژه به واژه خون غزل از رگ قلم
 
خون لخته لخته ريخت و بر خاک نقش بست ـ 
تصويرِ تا هميشه ي يک روحِ بي عدم؛
 
آن «کشتي نجات» که بر موجي از جنون
با او به رقص آمد، هفتاد و دو بَلَم
 
رقصي پر از معاشقه اي ناب، که فقط
در چشم ما شکست و عزايش شده عَلَم
 
هر کس رسيد، گفت که «بسيار ظلم شد
بر ساکنان خسته و بي چاره ي حرم
 
اي واي ما که بانوي اين کاروان زني ست
با گريه هاي دائم و با شانه هاي خم»
 
خون منتها نوشت که اين مرگ، نيست مرگ
در مرگ اگر غم است،  در اين مرگ نيست غم
 
گفتند «آن چه ديده اي آن روز، چيست؟» گفت:
«زيبايي است آن چه که آن روز ديده ام»
 
مرگي «چنين ميانه ي ميدانم آرزوست»1
خون باشدم صبوح و «صمد باشدم صنم»2
 
ساقي اگر که اوست، بريزد به جام ما
هرچه اگر که باده و هر چه اگر که سم
 
خون، عاقبت نوشت که شاعر چگونه اي؟
شاعر نوشت: کاش که شاعر نمي شدم!
 
اين شعر مشق امشب من بود و خط زدند
اين مشق را کسايي و عمان و محتشم...
 
 
 
 
1.مولوي:رقصي چنين ميانه ي ميدانم آرزوست
2.حافظ:گفتم صنم پرست مشو با صمد نشين
 


31 تیر 1393 497 0

باید تقاص عافیت از کوفیان گرفت

خونی چکید و حنجره ی خاک جان گرفت 
بغضی شکست و دامن هفت آسمان گرفت 
 
آبی که دست بوس عطش بود، شعله زد 
آتش،‌ سراغ خیمه ی رنگین کمان گرفت 
 
ابری برای گریه نیامد ولی ز سنگ 
خون، غنچه غنچه خاک تو را در میان گرفت 
 
اسبی ز سمت علقمه آمد، «دگر بس است»  
تیری امام آینه ها را نشان گرفت 
 
مانده ست در حکایت این سوگ، شعر من 
چندان که جسم سوخت و آتش به جان گرفت
 
از آخرین شراره چنین می رسد به گوش: 
باید تقاص عافیت از کوفیان گرفت 


15 تیر 1393 250 0

تو خود نشاني محضي، تو خود دعاي مجسّم

شبي نشستم و گفتم دو خط دعا بنويسم

دعا به نيّت دفع قضا بلا بنويسم
 
ز همدلان سفر کرده ام سراغ بگيرم
به کوچه کوچه ي زلف تو نامه ها بنويسم
 
دعا و شکوه به هم تاب خورد و من متحيّر،
«کدام را ننويسم؟ کدام را بنويسم»1
 
هر آنچه را که نوشتم، مچاله کردم و گفتم
قلم دوباره بگيرم؛ از ابتدا بنويسم
 
دو قطره خون ز لبت در دوات تشنه ام افتاد
که من به ياد شهيدان کربلا بنويسم
 
صداي پاي قلم را شنيد کاغذ و گفتم
قلم به ليقه گذارم که بي صدا بنويسم
 
تو بي نشاني و کاغذ در انتظار رسيدن
که من نشاني کوي تو را کجا بنويسم
 
تو خود نشاني محضي، تو خود دعاي مجسّم
براي چون تو عزيزي، چرا، چرا بنويسم؟
 
 
1-مصرعی از فیاض لاهیجی


09 تیر 1393 347 0

تقويم، بي تو، هرچه که باشد قشنگ نيست

 
پيراهن سپيد ستاره سياه بود
تابوت شب روان و بر آن نعش ماه بود
 
خورشيد: کوهي از يخ و هر چه درخت:سنگ
بي ريشه بود هر چه که نامش گياه بود
 
دنيا مکدر از عبث هر چه هست و نيست
در خود زمين: تکيده، زمانه: تباه بود
 
بي شک «هبل» خداي ترين خدايگان
«عزي» براي جهل عرب تکيه گاه بود
 
کعبه پر از شکوه و شعف، شور و زندگي
اما براي روح بشر قتلگاه بود
 
شهري پر از کنيزک و برده، که هرچه مست
خمرش به جام و عيش مدامش به راه بود
 
با هر پسر وليمه و شادي، ولي چه چيز
در انتظار دختر يک «روسياه» بود؟1
 
در چشم هاي وحشي بابا، دو دست گور
تنها پناه دخترک بي پناه بود
 
بابا به روي ننگ قبيله که خاک ريخت
تنها سؤال دخترکش يک نگاه بود
 
لبريز بغض ، بر دو دهاني که مي شدند
هر بار باز و بسته، «دعا»؟ نه، دو «آه» بود!
 
روشن: سياه و خوب: بد و هر چه خير: شر
عصيان: ثواب و صحبت از ايمان: گناه بود
 
سير سقوط، معني سير و سلوکشان
اوج صعودها همه در عمق چاه بود
 
اين گونه شد که نعره زد ابليس: اي خدا
حق با من است، خلقت تو اشتباه بود...
 
فوج ملک به ظن غلط در گمان شدند
با طرح نکته اي همگي نکته دان شدند
 
طوفان شک وزيد و ملائک از آسمان
با کشتي شکسته به دريا روان شدند
 
عرش از درون به لرزه در آمد که بس کنيد
از اين به بعد اهل زمين در امان شدند
 
شک شد يقين و «کن فيکون» بانگ برگرفت
بود و نبود، آن چه نبودند، آن شدند
 
برقي زد آسمان و زمين غرق نور شد
يک يک ستارگان همگي کهکشان شدند
 
مردان گوژپشت و درختان پير و خشک
قد راست کرده، باز نهالي جوان شدند
 
بر قبر کوچک و بي نام و بي شمار
حک شد که بعد از اين پدران مهربان شدند
 
هر سنگ: شاخه اي گل و هر سخره: جنگلي
انبوه رنگ ها همه رنگين کمان شدند
 
«کسري» شکست و آتش «آتشکده» نشست
«رود» از خروش ماند و علائم عيان شدند
 
اهل زمين بدون پر و بال پر زدند
مردم تمام سالک هفت آسمان شدند...
 
اما  دوباره بوي شب و بوي شر رسيد
يعني که وقت رفتن خورشيد سر رسيد
 
سکّويي از جهاز شتر که درست شد
و هرچه بازمانده که از پشت سر رسيد ـ
 
خيل ستاره ـ مرد و زن ـ آن دشت را گرفت
خورشيد لب گشود: زمان سفر رسيد!
 
پيوندها گسست و پل آسمان شکست
صبحِ امان گذشت و شب آمد، خطر رسيد
 
خورشيد روز هر که منم، بعد من فقط
ماه شبش کسي ست که اکنون اگر رسيد ـ
 
در دست هاي عرشي من، دست هاي او
دست «قضا» ست اين که به دست «قدر» رسيد
 
واي کسي که شک کند اين ماه را، و بعد:
از انس تا به جن و مَلَک اين خبر رسيد
 
عالم تمام همهمه شد، منتها خبر
گويا فقط به لال و به کور و به کر رسيد
 
خورشيد چشم بست و زمستان شروع شد
ميراث هر چه ريشه به هر چه تبر رسيد
 
انکار ماه باب شد و هر چه رعد و برق
با ابرهاي نعره کش و شعله ور رسيد
 
آتش گرفت خانه ي ماه و شکست و سوخت ـ 
پهلوي «آن» که آمد و تا پشت در رسيد
 
پيغمبر جديد به شيطان که سجده کرد
نوبت به ثبت معجزه ـ شق القمر ـ رسيد
 
محراب غرق خون شد و تاريخ مسخ شد
وقت صعود شرّ و سقوط بشر رسيد...
 
شاعر چنان شکست در اين غم، که هم زمان ـ
با مرگ ماه، پير شد و جان سپرد، جان!
 
آن که نبود و بود، صدا زد: بمان، نرو!
عمرت به نيمه هم نرسيده، نرو، بمان!
 
آن وقت در جنازه ي او از خودش دميد
دستور داد: زنده شو! لب باز کن! بخوان!
 
شاعر نفس کشيد، دوباره نفس کشيد
اما به سمت عقربه ها نه، به عکس آن؛
 
يعني پس از جواني و پيري و بعد مرگ
اين بار مُرد و پير شد و باز شد جوان
 
وقتي نشست، شعر دوباره شروع شد
هر واژه شد مسافر و هر بيت، کاروان
 
پس کاروان رسيد به مردي خداي وار
فرزند آب و آينه،دريا و کهکشان
 
لب که گشود، عطر بهار از لبش وزيد
لب را که بست، قافيه خشکيد و شد خزان
 
با او کمي فضاي غزل عاشقانه شد
شاعر نوشت: مي شود از چشم هايتان ـ
 
شعري سرود تا همه ي شاعران شهر
حيران شوند و واله و انگشت بر دهان
 
اما چگونه مي شود از دردتان نوشت؟
از درد، درد رسيده به استخوان!
 
از دردهاي مرد سترگي که لشکرش:
يا «بندگان» شهوت و يا «بندگان» نان
 
مردي شگفت، «کوخ» تباري که جاي «جنگ»
با «صلح» داد هيبت هر «کاخ» را تکان
 
با همسري به هيأت جادو، زني که داشت ـ
در عمق چشم هاش دو تا جام شوکران
 
عمري «کبوتر»ي که خود از عرش بود، بود ـ
با «جغدِ» هم پياله ي شيطان، هم آشيان
 
آخر کدام درد، از اين درد، دردتر»
مردي درون خانه ي خود بين دشمنان!
 
«خون جگر»؟ نه، «خون» و «جگر» آمدند و شد ـ
درياي نور، چشمه ي خون از لبش روان!
 
لبريز تير شد کفنش، شهر، کِل کشيد
ننگ آن قدر که لوح و قلم، اَلکن از بيان
 
آخر چه نسبتي ست ميان «شهيد و صلح»
يا بين «دفن و شادي» و «تابوت با کمان»؟!
 
سوگ آنچنان وزيد که شاعر به باد رفت
بادي چنان سياه که تاريک شد جهان
 
هر بيت: کاروان عزا و عذاب شد
هر واژه: يک مسافر زخمي و ناتوان
 
شاعر نوشت: کشت مرا سوگ اين سفر
بس کن غزل! بمير قلم! لال شو زبان!
 
اما سفر براي ابد بود و شعر هم ـ
بايد سروده مي شد، بي هيچ بيش و کم
 
پس صبح صلح، شب شد و تقدير اين سفر
با جنگ خورد فاجعه در فاجعه رقم
 
شاعر شنيد:«کيست که ياري کند مرا؟»
پس با قلم نوشت:«منم آن...» که لاجرم ـ
 
شمشيرها کشيده شدند و به خاک ريخت
 
واژه به واژه خون غزل از رگ قلم
 
خون لخته لخته ريخت و بر خاک نقش بست ـ 
تصويرِ تا هميشه ي يک روحِ بي عدم؛
 
آن «کشتي نجات» که بر موجي از جنون
با او به رقص آمد، هفتادو دو بَلَم
 
رقصي پر از معاشقه اي ناب، که فقط
در چشم ما شکست و عزايش شده عَلَم
 
هر کس رسيد، گفت که «بسيار ظلم شد
بر ساکنان خسته و بي چاره ي حرم
 
اي واي ما که بانوي اين کاروان زني ست
با گريه هاي دائم و با شانه هاي خم»
 
خون منتها نوشت که اين مرگ، نيست مرگ
در مرگ اگر غم است،  در اين مرگ نيست غم
 
گفتند «آن چه ديده اي آن روز، چيست؟» گفت:
«زيبايي است آن چه که آن روز ديده ام»
 
مرگي «چنين ميانه ي ميدانم آرزوست»2
خون باشدم صبوح و «صمد باشدم صنم»3
 
ساقي اگر که اوست، بريزد به جام ما
هرچه اگر که باده و هر چه اگر که سم
 
خون، عاقبت نوشت که شاعر چگونه اي؟
شاعر نوشت: کاش که شاعر نمي شدم!
 
اين شعر مشق امشب من بود و خط زدند
اين مشق را کسايي و محتشم...
 
خط که زدند، دستي از اعماق دفترش ـ
آمد گرفت آينه اي در برابرش
 
يعني ببين هر آن چه که بي ديده، ديدني ست
اين روي از جهان تو نَه، روي ديگرش
 
پس از درون آينه خيل فرشتگان
صف در صف آمدند و گرفتند در برش
 
عطري وزيد و ذرّه  به ذرّه قلم شکفت
پس سبزِ سبز شد خطِ مشکيِ جوهرش
 
مسجد سروده شد، و قلم شعر تازه اي
حک کرد روي کاشي و بر سنگ مرمرش
 
ساقي به مسجد آمد و ديدند عرشيان ـ
هنگام سجده در شطي از مِي شناورش
 
بس که ميان شعله ي هر سجده سوخت، سوخت ـ
محراب و مُهر و سجده و سجاده و سرش
 
:«سبحان رب» و دست به گيسوي يار برد
:«سبحان رب» سپرد دلش را به دلبرش
 
«رَب» را هزار مرتبه تکرار کرد و، خواند ـ
اين بيت را به خاطر قندِ مکرّرش
 
پس مست مست مست شد و پيک پيک پيک
لاجرعه ريخت يا رب و يا رب به پيکرش
 
آن وقت، رو به شاعرِ خود لب گشود و گفت:
«راه از خطر پُر است؛ هم اول، هم آخرش؛
 
در وقت جنگ و وقت اسارت چه مي کشيد
جنگ آوري که جنگ نباشد مُيسّرش؟!
 
جنگ آوري که ماند و کمانش: کتاب شد
تيرش: دعا و منبرش محراب: سنگرش»
 
ساقي سکوت کرد و گُل بغض، باز شد
اما صداي گريه ي او کرد پرپرش
 
ارواح پَست، منکر مستي او شدند
از بس که سخت بود بر اين قوم باورش
 
پس زهر را به ساغر ساقي که ريختند
افتاد ساقي و به زمين خورد ساغرش
 
روحش که رفت، غربت قبري به خاک ماند
چون لانه اي که پر زند از آن کبوترش...
 
شاعر سرود لانه و لانه مزار شد
شعرش به سوگ و سوگ به شعرش دچار شد
 
اما به رغم مرگ که بر واژه ها وزيد
اما به رغم اين که غزل مرگبار شد
 
گُل کرد ردّ پاي کسي که به يمن او
با يک گل شکفته زمستان بهار شد
 
مردي رسيد با سبدي نور از بهشت
نوري که شهد و شربت و سيب و انار شد
 
پس بر تن کوير و در انبوه تشنگان
شهدي چکاند و خاک کوير آبشار شد
 
از سيب و از انار به هر جاهلي خوراند
عِلمش شکفت و عالم دهر و ديار شد
 
بر سستي فلاسفه و هرچه که حکيم
دستي کشيد و سُستيِ شان استوار شد
 
در انجمادِ «جبر» که نوري دميد، جبر ـ
ذرّه به ذرّه ذوب شد و «اختيار» شد
 
در دشت علم، هرچه غزال رمنده بود
با تير آسماني فکرش شکار شد
 
مردي که چشمش آينه ي کائنات بود
چشمي که هر که ديد، دلش بي قرار بود
 
اما چه حيف! دوره ي آيينه هم گذشت
چرخيد چرخ و نوبت گرد و غبار شد
 
از دست روزگار به يک باره آينه
افتاد و وقتِ واقعه ي احتضار شد...
 
در احتضار، از لب آيينه خون چکيد
شاعر نوشت: توطئه، شب، کينه، سَم، شهيد!
 
آيينه که شکست، غزل ماند و مرگ، بعد
واژه به واژه جان به لب بيت ها رسيد
 
اديان تازه از همه سو شعر را گرفت
هر کس به زعم و سود خودش ديني آفريد
 
دين نه، که يک مترسک پوشالي مهيب
دين نه، که يک عجوزه ي صد چهره ي پليد
 
«صوفي» به اخم، گفت که بايد براي دين
کِز کرد و کنج عافيت و عزلتي گُزيد
 
«زنديق» مست و بي خود و لايعقل و خراب
خنديد و بادِ قهقهه اش سمت دين وزيد
 
هر گوشه ي زمين خدا، عنکبوت کفر
تاري به گِرد پيکر زخميِ دين تنيد
 
اين جاي شعر، نوبت او بود، او که شد ـ
بر هر چه قفل بسته ي دين، دست او کليد
 
او آمد و به کالبد مردگان شهر
با واژه هاي روشن و قدسي ش جان دميد
 
رگ هاي سرد و منجمد مذهبي عليل
لبريز خون تازه شد و قلب دين تپيد
 
هرچه مراد و پير و بزرگ و عزيز بود
در حلقه ي ارادت آن مرد شد مريد
 
او که نسيم بود و از اين بيت که گذشت
ديگر کسي نشاني از او در غزل نديد
 
يعني که باز پنجره را دست باد بست
يعني گلي شکفت، ولي دست مرگ چيد...
 
پس کاخ شعر از در و ديوار و پاي بست
با قتلِ گل، ستون به ستون ريخت و شکست
 
دفتر به سوگ، جامه دريد و ورق ورق ـ
از هوش رفت و گفت که «شيرازه ام گسست»
 
درياي شعر در تَف طوفان کفر سوخت
کشتيِ روحِ شاعرِ حيران، به گِل نشست
 
شاعر دچار حيرتِ «بود» و «نبودِ» خود
خود را نوشت «نيست» و خود را نوشت «هست»
 
بعدش نوشت: واي بر اين قوم پَست، واي!
اين قوم پستِ پست تر از پستِ پستِ پست
 
«زين قوم پر جهالت ملعون، شدم ملول»4
اين قوم «بت» پرست که شد قوم «خود» پرست
 
پس زير لب، بريده بريده به ضجه گفت:
«واژه به واژه پيکر گل را به روي دست ـ
 
بايد گرفت و برد از اين شعر تا ابد»
اين را که گفت، پشت غزل تا ابد شکست...
 
پشت غزل شکست و قلم شد عصاي او
هر جا که رفت، رفت قلم پا به پاي او
 
شاعر «سکوت ـ ضجّه» زد و خُرد شد، ولي
نشنيده ماند مثل هميشه صداي او
 
بعدش نوشت از غم مردي که مي رسيد
هر شب به گوش سرد زمين، ناله هاي او
 
پس واژه ها به هيأت زندان شدند و شد
سلول سرد و ساکت هر بيت: جاي او
 
مردي که در زمانه ي ارواح شب پرست
خورشيد بود و حبس شدن هم سزاي او
 
زنداني عجيب و شگفتي که مي شدند
جلادها به شيفتگي مبتلاي او
 
(نقشه کشيده شد)
:«زنِ طنّاز فتنه گر!
از خود بساز لکّه ي ننگي براي او»
 
:«رسواي عشق خود کُنمش تا به کام تو
ورد زبان شهر شود ماجراي او»
 
(نقشه شروع شد)
دو ـ سه روزي گذشت و زن
ماند و حضور عرشي و حُجب و حياي او
 
پر شد تمام روح زن از سوز، ضجه، زجر
از ناله، ناله، ناله و از هاي هاي او
 
پس در خودش شکست و شکست و شکست و گفت:
هر که تو نشکني ش و نسازي ش، واي او!
 
آن قدر روح خاکي زن در خودش گداخت
تا که طلاي ناب شد از کيمياي او
 
(نقشه کشيده شد)
:«زن محراب و اشک و آه!
نوبت رسيده است به مرگ و عزاي او»
 
:«او آن پرنده اي ست که بال پريدنش
روح است و مرگ وسعت بام و هواي او»
 
(نقشه شروع شد)
شبحي شوم بي صدا
خود را دميد در «قدر» و در «قضا»ي او
 
خرماي مرگ را به دهان برد و مست وصل
مرگي غريب آمد و شد آشناي او...
 
با مرگِ مرد، پنجره ها بسته تر شدند
چشمانِ سرد و خشکِ غزل، باز، تر شدند
 
هر فتحه، ضمه، کسره و هرچه قلم نوشت
در خود فرو نشسته و زير و زبر شدند
 
شاعر وجود ملتهبي شد که هفت شمع
در چشم هاي سوخته اش شعله ور شدند
 
آن وقت، هشت هاله ي نورِ ازل ـ ابد
ما بين آسمان و زمين هشت «سر» شدند
 
سرها به شکل هشت قمر، هشت نورِ محض
با هم يکي شدند و قمر در قمر شدند
 
هر فال شوم و نحس در آن لحظه سَعد شد
خفاش ها: کبوتر و شب ها: سحر شدند
 
پس نور هشتم آمد و مردي شد و سپس
سمت ديار پارس «حَضَر»ها «سفر» شدند
 
او که رسيد، خشک درختانِ پيرِ شهر
از ميوه هاي شوق و شعف بارور شدند
 
لب باز کرد و هرزه علف هاي تلخ دشت
از طعم شهد روي لبش نيشکر شدند
 
اغراق نيست اين که بگويند شاعران:
از سِحر چشم هاش، بهايم، بشر شدند
 
در مجلس مناظره يک جلوه کرد و بعد
مردانِ علم و فضل و هنر، بي هنر شدند
 
اما درست مثل هميشه به سود خود
يک عده بعدِ دم زدن از خير، شر شدند
 
آنان که در حضور هزاران دختِ سست
بر ريشه ي درخت تنابر، تبر شدند
 
انگورهاي باغ پس از او شراب؟ نه،
در خُمره هاي سوخته، خون جگر شدند!
 
صيادها به قصد غزالان بي پناه
از نو، به تاخت، عازم کوه و کمر شدند...
 
خون غزال ها به زمين ريخت، دانه اي ـ
ريشه دواند در غزل و شد جوانه اي
 
واژه به واژه جوي غزل بوي خون گرفت
خوني که تا به قافيه شد رودخانه اي
 
از آن به بعد، هرچه که شاعر نوشت، سوخت؛
هر واژه اي نوشته که شد، شد زبانه اي
 
طعنه زدند: شعر نگفتي، که نيست اين
نه عاشقانه، نه غزل، و نه ترانه اي!
 
شاعر ولي نوشت:«غمش شعله شعله زد
بر پشت روح سوخته ام تازيانه اي»
 
اين شعر، شعر ضجه و زخم و شکستن است
نه شعر جام و شاهد و بزم شبانه اي...
 
از غم که گفت، نوبت يک شعر ناب بود
از کودکي که سايه ي او آفتاب بود
 
بس که به داغ و سوگ پدر، ذرّه ذرّه  سوخت
در قلبش، آه! خون که نه، سربِ مذاب بود
 
شاعر نوشت «برکه» و کودک وضو گرفت
آب درون برکه از آن پس گلاب بود
 
کوچک ولي سترگ، که آن «کودکي» فقط
بر چهره ي «بزرگي» روحش نقاب بود
 
بر موج موجِ وسعت درياي دانشش
علمُ العلومِ هرچه  که عالِم حباب بود
 
صدها کتاب، در نظرش جمله اي، ولي
يک جمله اش به ديده ي شان صد کتاب بود
 
کم کم جوان شد و گل عمرش شکفت؟ آه!
اين پرسشي براي ابد بي جواب بود!
 
دستي نوشت: «زهر» و ، قلم صيحه اي کشيد
گويا زمان، زمان نزول عذاب بود
 
هفت آسمان اگر چه از اين بانگ، کر شدند
دنيا فقط به عادت ديرينه خواب بود...
 
خوابي پليد و پست و پر از رعشه ي گناه
در يک شب بدون ستاره، بدون ماه
 
شاعر به هيأت غزلي شد که بعد از او
دفتر سفيد بود، ولي بيت ها سياه
 
وقتش رسيده بود که از خود رها شود
راهي شود به سوي دياري بدون راه
 
راهي که شد، نوشت:قلم، بعد از اين بخند!
خطي بکش به هرچه که افسوس، هرچه آه!
 
شعر تو نور و عمر تو چاهي به عمق گور
پس با طناب نور، در آي از گلوي چاه
 
از او بگو که هيچ نمي گفته اش زبان
از او بگو که هيچ نمي ديده اش نگاه
 
مردي که ناشناخته بوده ست و مانده است
اين بيت گنگ نيز بر اين گفته ام گواه:
 
طوفان ناوزيده، بر افلاکِ سر به زير
آزادِ در محاصره، سردارِ بي سپاه
 
مردي که فوق زهد، ولي بُرده شد به عمد
در جشن رقص و عربده و خَمر و قاه قاه
 
جايي که شعر خواندنش آوار مرگ شد
بر زرق و برق کاخ و به فرّ و شکوهِ شاه
 
شاهي که با درايت او رو به راه بود ـ
هر کار بس درست، ولي سخت اشتباه!
 
تا اينکه در ولايت او مُرد هرچه مَرد
روييد هرچه آفت و خشکيد هر گياه
 
آن قدر کُشت تا «قلم» و «شعر» و «قافيه»
شد «چوب دار» و «ناله ي تاريخ» و «قتلگاه»...
 
در قتلگاهِ شعر، قلم از عزا نوشت
با واژه هاي مرده ي خود، مرگ را نوشت
 
اما نه با حروف؛ فقط با سه نقطه از
نفرين و لعنِ ممتد و بي انتها نوشت
 
از مرد روزهاي کسي نيست، نيست، نيست.
از سالهاي طي شده در انزوا نوشت
 
از خانه اي بنا شده در چشم مُخبران
از بند و حبس و پچ پچِ جاسوس ها نوشت
 
از «باد» هاي شوم سياسي و شاخه ها
از «بيد» هاي سستِ به هر سو رها نوشت
 
از کاخ هاي ساخته از خشت هاي مرگ
از مرگ هاي مخفيِ بي خونبها نوشت
 
از هر سؤالِ سِرّي و تفتيش اين و آن
از هرچه:کيست؟ چيست؟ کجا؟ کِي؟ چرا؟ نوشت
 
بس که به نام «خير» پر از «شر» شد اين غزل
«شيطان» قلم به دست گرفت از «خدا» نوشت
 
تا اينکه با تولد آن نور محض محض
شر را و خير را قلم از هم جدا نوشت
 
شاعر لباس کهنه به تن، کاسه اي به دست
او را نوشت: شاه و خودش را: گدا نوشت
 
آن وقت بي صدا و پس از صيحه ي قلم
ابري حضور صاعقه را در هوا نوشت
 
بعد از حضور صاعقه در بين واژه ها
هر واژه پيش چشم قلم سوخت تا نوشت
 
ديگر قلم تحمل اين شعر را نداشت
برگشت سطر اول و از ابتدا نوشت...
 
اي اُف بر اين زمانه و اُف به روزگار!
تا کِي شکست، خُرد شدن، بغض، انتظار؟
 
تقويم ها نبود تو را ناله مي کنند
در سال هاي ساکت و بي روح و مرگبار
 
تقويم، بي تو، هرچه که باشد قشنگ نيست
فرقي نمي کند چه زمستان و چه بهار
 
حتي تمام فلسفه ها بي تو مبهم اند؛
مرزي نمانده بين جهان، جبر، اختيار
 
دنيا پر است از همه ي چيزهاي شوم
از هرچه اتفاق عبث، تلخ، ناگوار
 
از زندگي به شيوه ي حيوان، ولي «MODERN»
يعني که: کار، پول، هوس، کار، کار، کار...
 
از «ISM»هاي پر شده از پوچِ پوچِ پوچ
از طرز فکر هاي طرفدار انتحار
 
از هرچه ريشه اش به حقيقت نمي رسد؛
از ماسک هاي چهره نما، اسم مستعار
 
از جنگ هاي خانه بر انداز و بي دليل
از قتل عام، بمب، ترور، چوبه هاي دار
 
دنيا شبيه بشکه ي باروت، شب به شب ـ
نزديک مي شود به عدم، مرگ، انفجار
 
من شرط بسته ام که ميايي و مطمئن ـ
هستم برنده مي شوم آخر در اين قمار
 
يعني که مي رسي و جهان پاک مي شود
از هرچه جسم فاسد و اشباح نابکار
 
آن وقت با دو دست خودت پخش مي کني
در بين تشنگان جهان، سيبِ آبدار
 
حرفِ دلم عصاره ي اين چند واژه است:
تا کِي شکست، خُرد شدن، بغض، انتظار؟
 
اين شعر اگر چه قابلتان را نداشته
آقا! فقط قبول کنيدش به يادگار
 
اصلاً براي اين که بفهمم چه گفته ام
انگشت روي مصرع دلخواه خود گذار:
 
ـ يک شعر عاشقانه که مي خواني اش
و يا
ـ يک مشت درد دل که نمي آيدت به کار...
 
 
 
 
 
 
1. چون يکي از آنان را به فرزند دختري مژده آيد، از شدت غم و حسرت رخسارش «سياه» و سخت دلتنگ مي شود (آيه ي 58 سوره ي نحل)
 
2.مولوي:رقصي چنين ميانه ي ميدانم آرزوست
 
3.حافظ:گفتم صنم پرست مشو با صمد نشين
 
4.مولوي: زين خلق پر شکايت گريان شدم ملول
 
 


03 تیر 1393 4105 0

به یاد چایی شیرین کربلایی ها...

هنوز شوق تو بارانی از غزل دارد
نسیم یک سبد آیینه در بغل دارد

خوشا به حال خیالی که در حرم مانده
و هر چه خاطره دارد از آن محل دارد

به یاد چایی شیرین کربلایی ها
لبم حلاوت "احلی من العسل" دارد

چه ساختار قشنگی شکسته است خدا
درون قالب شش گوشه یک غزل دارد

بگو چه شد که من اینقدر دوستت دارم؟
بگو محبت ما ریشه در ازل دارد

غلامتان به من آموخت در میانه ی خون
که روسیاهی ما نیز راه حل دارد



11 خرداد 1393 10393 2

که پر شده است جهان از حسین سرتاسر

نوشتم اول خط بسمه‌ تعالی سر
بلند مرتبه پیکر  بلندبالا سر

فقط به تربت اعلات سجده خواهم کرد
که بنده‌ی تو نخواهد گذاشت  هرجا سر

قسم به معنی "لا یمکن الفرار از عشق"
که پر شده است جهان از حسین سرتاسر

نگاه کن به زمین! ما رایت الا تن
به آسمان بنگر! ما رایت الا سر

سری که گفت من از اشتیاق لبریزم
به سرسرای خداوند می‌روم با سر

هرآنچه رنگ تعلق، مباد بر بدنم
مباد جامه مبادا کفن  مبادا سر

همان سری که یحب الجمال محوش بود
جمیل بود  جمیلا بدن  جمیلا سر

سری که با خودش آورد بهترین‌ها را
که یک به یک  همه بودند سروران را سر

زهیر گفت حسینا! بخواه از ما جان
حبیب گفت حبیبا! بگیر از ما سر

سپس به معرکه عابس  "اجننی"  گویان
درید پیرهن از شوق و زد به صحرا سر

بنازم ام وهب را به پارهء تن گفت:
برو به معرکه با سر ولی میا با سر

خوشا بحال غلامش، به آرزوش رسید
گذاشت لحظهء آخر به پای مولا سر

در این قصیده ولی آنکه حسن مطلع شد
همان سری است که برده برای لیلا سر

سری  که احمد و محمود بود سر تا پا
همان سری که خداوند بود  پا تا سر

پسر به کوری چشمان فتنه کاری کرد
پر از علی شود آغوش دشت، سرتاسر

امام غرق به خون بود و زیر لب می گفت:
به پیشگاه تو آورده ام خدایا سر

میان خاک کلام خدا مقطعه شد
میان خاک  الف  لام  میم  طا  ها  سر

حروف اطهر قرآن و نعل تازهء اسب
چه خوب شد که نبوده است بر بدن ها سر

تنش به معرکه سرگرم فضل و بخشش بود
به هرکه هرچه دلش خواست داد ، حتی سر

نبرد تن به تن آفتاب و پیکر او
ادامه داشت ادامه سه روز ...اما سر -

جدا شده است و سر از نیزه‌ها درآورده است
جدا شده است و نیافتاده است از پا سر

صدای آیهء کهف الرقیم می‌آید
بخوان! بخوان و مرا زنده کن مسیحا سر

بسوزد آن همه مسجد ، بمیرد آن اسلام
که آفتاب درآورد از کلیسا سر

چقدر زخم که با یک نسیم وا می شد
نسیم آمد و بر نیزه شد شکوفا سر

عقیله غصه و درد و گلایه را به که گفت
به چوب، چوبهء محمل نه با زبان  با سر



دلم هوای حرم کرده است می‌دانی
دلم هوای دو رکعت نماز بالا سر
 



23 آذر 1392 3246 2
صفحه 3 از 4ابتدا   قبلی   1  2  [3]  4  بعدی   انتها